मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढणे ही आज अनेक पालकांसमोर असलेली एक सामान्य चिंता आहे. लहान वयातच मुलांना चष्मा लागणे, अभ्यास करताना पुस्तक जवळ घेणे, टीव्ही जवळून पाहणे किंवा मोबाईलचा जास्त वापर करणे अशा गोष्टी पालकांच्या लक्षात येतात. काही मुलांचा डोळ्यांचा नंबर कालांतराने वाढत जातो. त्यामुळे पालकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढू नये यासाठी काय करता येते?

मुलांच्या दृष्टीवर आनुवंशिकता (Genetics), बाहेरील वातावरण, स्क्रीनचा वापर, वाचनाच्या सवयी आणि घराबाहेर खेळण्यासाठी दिला जाणारा वेळ अशा अनेक गोष्टींचा परिणाम होऊ शकतो. योग्य वेळी डोळ्यांची तपासणी करणे आणि रोजच्या सवयींमध्ये काही बदल करणे यामुळे मुलांच्या डोळ्यांच्या आरोग्याची काळजी घेण्यास मदत होऊ शकते.

मात्र, एक गोष्ट लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे की, केवळ घरगुती उपायांनी डोळ्यांचा नंबर पूर्णपणे थांबवता येतो असे नाही. त्यासाठी मुलांच्या दृष्टीची स्थिती समजून घेणे आणि गरजेनुसार नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढणे म्हणजे नेमके काय?

डोळ्यांमध्ये प्रवेश करणारे प्रकाशकिरण रेटिनावर (Retina) योग्य प्रकारे केंद्रित झाले, तर वस्तू स्पष्ट दिसतात. परंतु प्रकाशकिरण रेटिनाच्या आधी किंवा मागे केंद्रित झाले, अथवा डोळ्याच्या कॉर्नियाचा आकार असमान असेल, तर वस्तू धूसर दिसू शकतात. या स्थितीला Refractive Error म्हणजेच दृष्टीदोष असे म्हणतात.

मुलांमध्ये प्रामुख्याने खालील तीन प्रकारचे दृष्टीदोष आढळतात.

1. मायोपिया (Myopia) – जवळचे स्पष्ट, दूरचे अस्पष्ट दिसणे

मायोपिया म्हणजेच Near-sightedness. या स्थितीत मुलांना जवळच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात; मात्र वर्गातील फळा, दूरवरील टीव्ही किंवा रस्त्यावरील पाट्या स्पष्ट दिसत नाहीत.

मुलांमध्ये मायोपिया वाढण्याचे एक कारण म्हणजे डोळ्याची लांबी वाढणे. त्यामुळे प्रकाशकिरण रेटिनाच्या आधी केंद्रित होतात. मुलांच्या वाढत्या वयात मायोपिया वाढू शकतो.

2. हायपरोपिया (Hyperopia) – दूरच्या वस्तू तुलनेने स्पष्ट दिसणे

हायपरोपिया म्हणजेच Farsightedness. यामध्ये जवळच्या वस्तू पाहताना त्रास होऊ शकतो. काही लहान मुलांमध्ये सौम्य हायपरोपिया नैसर्गिकरीत्या असू शकतो. मात्र, नंबर जास्त असल्यास किंवा डोळ्यांवर ताण येत असल्यास तपासणी आणि योग्य उपचार आवश्यक असतात.

3. ॲस्टिग्मॅटिझम (Astigmatism) – वस्तू धूसर किंवा विकृत दिसणे

डोळ्याच्या कॉर्निया किंवा लेन्सचा आकार पूर्णपणे गोलाकार नसल्यामुळे प्रकाश योग्य प्रकारे केंद्रित होत नाही. त्यामुळे जवळच्या आणि दूरच्या दोन्ही वस्तू धूसर दिसू शकतात. काही मुलांना अक्षरे वाचताना किंवा स्क्रीन पाहताना त्रास जाणवू शकतो.

हे तीनही दृष्टीदोष वेगवेगळे आहेत. त्यामुळे मुलाला नेमका कोणता नंबर आहे हे समजण्यासाठी डोळ्यांची योग्य तपासणी आवश्यक असते.

मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढण्यामागची प्रमुख कारणे

प्रत्येक मुलामध्ये डोळ्यांचा नंबर वाढण्याचे कारण एकच असेल असे नाही. काही कारणे आनुवंशिक असतात, तर काही मुलांच्या दैनंदिन सवयी आणि वातावरणाशी संबंधित असतात.

1. आनुवंशिकता (Genetics)

आई-वडिलांपैकी एकाला मायोपिया असल्यास मुलाला मायोपिया होण्याची शक्यता वाढू शकते. आई आणि वडील दोघांनाही चष्म्याचा नंबर असल्यास हा धोका आणखी वाढू शकतो.

मात्र, पालकांना चष्मा आहे म्हणून मुलालाही नक्कीच नंबर येईल असे नाही. योग्य सवयी आणि नियमित तपासणी महत्त्वाची आहे.

2. मोबाईल, टीव्ही आणि स्क्रीनचा जास्त वापर

मोबाईल, टॅबलेट आणि कॉम्प्युटरचा दीर्घकाळ वापर केल्याने डोळ्यांवर ताण येऊ शकतो. स्क्रीन पाहताना मुलांचे डोळे कमी वेळा मिचकावले जातात. त्यामुळे डोळ्यांमध्ये कोरडेपणा, थकवा किंवा डोकेदुखी जाणवू शकते.

स्क्रीनचा वापर आणि मायोपिया यांच्यात संबंध आढळला आहे; मात्र स्क्रीनमुळेच प्रत्येक मुलाचा नंबर वाढतो असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही. विशेषतः स्क्रीनमुळे बाहेर खेळण्याचा वेळ कमी होणे ही चिंतेची बाब आहे.

3. घराबाहेर खेळण्यासाठी कमी वेळ मिळणे

मुलांचा जास्त वेळ घरात, क्लासमध्ये किंवा मोबाईलसमोर जात असेल, तर त्यांना नैसर्गिक प्रकाशात खेळण्याची संधी कमी मिळते.

संशोधनानुसार, घराबाहेर अधिक वेळ घालवल्याने मुलांमध्ये मायोपिया सुरू होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

4. चुकीच्या अंतरावरून वाचन करणे

पुस्तक, वही किंवा मोबाईल डोळ्यांच्या खूप जवळ धरून वाचण्याची सवय असल्यास डोळ्यांवर ताण येऊ शकतो. तसेच बराच वेळ न थांबता वाचणे किंवा स्क्रीन पाहणे टाळावे.

5. अभ्यास आणि विश्रांती यांचा असमतोल

शाळा, गृहपाठ, क्लास आणि स्क्रीन यांमुळे मुलांना दिवसभर जवळच्या वस्तूंकडे पाहावे लागू शकते. अशा कामांमध्ये नियमित विश्रांती आणि बाहेरील खेळ यांचा समतोल ठेवणे आवश्यक आहे.

मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढू नये यासाठी काय करता येते?

डोळ्यांचा नंबर पूर्णपणे रोखण्याची खात्रीशीर घरगुती पद्धत उपलब्ध नाही. मात्र, काही आरोग्यदायी सवयी मुलांच्या दृष्टीच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

1. मुलांना दररोज बाहेर खेळण्यासाठी प्रोत्साहित करा

मुलांना दररोज साधारण 1 ते 2 तास घराबाहेर नैसर्गिक प्रकाशात वेळ घालवण्याची सवय लावा.

यासाठी पुढील गोष्टी करता येतील:

  • सायकल चालवणे, चालणे किंवा धावणे.
  • मैदानात क्रिकेट, फुटबॉल किंवा इतर खेळ खेळणे.
  • बागेत किंवा उद्यानात मित्रांसोबत खेळणे.
  • सुट्टीच्या दिवशी कुटुंबासोबत बाहेर फिरायला जाणे.

थेट सूर्याकडे पाहणे टाळावे आणि उन्हात खेळताना आवश्यक सूर्यसंरक्षण करावे. घराबाहेर खेळण्याचा फायदा विशेषतः मायोपिया सुरू होण्याचा धोका कमी करण्यासाठी दिसून आला आहे.

2. स्क्रीन टाइमवर मर्यादा ठेवा

  • मुलांना मोबाईल किंवा टॅबलेट देताना त्यांच्या वयानुसार आणि गरजेनुसार वेळ निश्चित करा.
  • जेवताना आणि झोपण्यापूर्वी स्क्रीन वापरणे टाळा.
  • अभ्यासासाठी स्क्रीन वापरताना मध्ये विश्रांती द्या.
  • मनोरंजनासाठी मोबाईलऐवजी मैदानी खेळांना प्राधान्य द्या.
  • स्क्रीन डोळ्यांच्या खूप जवळ ठेवू देऊ नका.
  • अंधारात स्क्रीनचा वापर टाळा.

20-20-20 नियम: दर 20 मिनिटांनी स्क्रीनवरून नजर हटवून सुमारे 20 फूट अंतरावरील वस्तूकडे 20 सेकंद पाहण्याची सवय लावा. हा नियम डोळ्यांचा ताण कमी करण्यास मदत करू शकतो; मात्र तो मायोपिया वाढणे थांबवण्याचा उपचार नाही.

3. वाचताना योग्य अंतर ठेवा

  • मुलांना वाचन आणि अभ्यास करताना योग्य पद्धत शिकवा.
  • पुस्तक डोळ्यांपासून साधारण 30 ते 40 सेंटीमीटर अंतरावर ठेवा.
  • पुस्तक वाचताना पाठीचा कणा सरळ ठेवून बसा.
  • झोपून किंवा वाकून वाचण्याची सवय टाळा.
  • सलग 30 ते 45 मिनिटे अभ्यास केल्यानंतर थोडा ब्रेक घ्या.

4. अभ्यासाच्या ठिकाणी योग्य प्रकाश ठेवा

अभ्यास करताना खोलीत पुरेसा प्रकाश असावा. खूप कमी प्रकाशात किंवा डोळ्यांवर थेट चमक येईल अशा प्रकाशात वाचणे टाळावे.

शक्य असल्यास दिवसा नैसर्गिक प्रकाशाचा वापर करा. अभ्यासाच्या टेबलावर पुस्तक आणि वही स्पष्ट दिसतील अशी प्रकाशव्यवस्था ठेवा.

5. संतुलित आहार द्या

मुलांच्या डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी संतुलित आहार महत्त्वाचा आहे. त्यांच्या आहारात पुढील पदार्थांचा समावेश करा:

  • गाजर, रताळे आणि भोपळा.
  • पालक, मेथी आणि इतर हिरव्या पालेभाज्या.
  • संत्री, पपई आणि इतर फळे.
  • दूध, अंडी आणि कडधान्ये.
  • बदाम आणि अक्रोड यांसारखे सुका मेवा.

या पदार्थांमधून मिळणारे जीवनसत्त्वे आणि पोषक घटक डोळ्यांच्या सामान्य आरोग्यास मदत करतात. मात्र, केवळ गाजर खाल्ल्याने चष्म्याचा नंबर कमी होतो किंवा वाढणे थांबते असे नाही.

मायोपिया वाढत असल्यास कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?

काही मुलांमध्ये मायोपियाचा नंबर वाढत राहू शकतो. अशा वेळी केवळ चष्म्याचा नंबर बदलणे पुरेसे आहे का, की Myopia Management ची गरज आहे, हे नेत्रतज्ज्ञ तपासणीनंतर ठरवतात.

परिस्थितीनुसार पुढील पर्यायांचा विचार केला जाऊ शकतो:

  • विशेष मायोपिया-कंट्रोल चष्म्याच्या लेन्सेस: काही विशिष्ट लेन्सेस मायोपियाची वाढ मंदावण्यास मदत करू शकतात.

Atropine Eye Drops: कमी प्रमाणातील Atropine ड्रॉप्स काही मुलांमध्ये मायोपियाची वाढ नियंत्रित करण्यासाठी वापरले जाऊ शकतात. त्यांचा वापर डॉक्टरांच्या देखरेखीखालीच करावा.

विशेष कॉन्टॅक्ट लेन्सेस: काही Multifocal Contact Lenses आणि Orthokeratology (Ortho-K) लेन्सेस निवडक मुलांमध्ये वापरल्या जाऊ शकतात.

या उपचारांचे परिणाम प्रत्येक मुलामध्ये सारखे नसतात. मुलाचे वय, नंबर वाढण्याचा वेग, डोळ्यांची लांबी आणि इतर तपासणीचे निष्कर्ष लक्षात घेऊन उपचार ठरवले जातात.

मुलांच्या डोळ्यांची तपासणी कधी करावी?

मुलांना स्वतःच्या दृष्टीतील समस्या नेहमी समजतातच असे नाही. त्यामुळे पालकांनी त्यांच्या वागणुकीकडे आणि डोळ्यांशी संबंधित तक्रारींकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे.

डोळ्यांचा नंबर असल्याची कोणती लक्षणे दिसू शकतात?

खालील लक्षणे दिसल्यास मुलांच्या डोळ्यांची तपासणी करून घ्यावी:

  • टीव्ही किंवा मोबाईल पाहताना स्क्रीनजवळ बसणे.
  • वर्गातील फळ्यावरील अक्षरे स्पष्ट न दिसणे.
  • पुस्तक वाचताना डोळे बारीक करून पाहणे.
  • वारंवार डोकेदुखी किंवा डोळ्यांमध्ये थकवा जाणवणे.
  • वाचताना पुस्तक चेहऱ्याच्या खूप जवळ धरणे.
  • वारंवार डोळे चोळणे किंवा पाणी येणे.
  • एका डोळ्याने कमी दिसणे किंवा डोळे तिरळे होणे.
  • अभ्यासात लक्ष न लागणे किंवा वाचताना अडचण येणे.

यापैकी एखादे लक्षण दिसल्यास त्यामागे केवळ चष्म्याचा नंबरच कारणीभूत असेल असे नाही. योग्य निदानासाठी नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. अचानक दृष्टी कमी होणे, डोळ्याला दुखापत किंवा तीव्र वेदना झाल्यास तातडीने वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.

मुलांच्या डोळ्यांची नियमित तपासणी का महत्त्वाची आहे?

लहान मुलांमध्ये काही दृष्टीदोषांची लक्षणे सुरुवातीला स्पष्ट दिसत नाहीत. त्यामुळे नियमित वयानुसार दृष्टी तपासणी केल्यास समस्या लवकर ओळखता येऊ शकतात.

विशेषतः खालील परिस्थितींमध्ये तपासणी महत्त्वाची ठरते:

  • आई-वडिलांना मायोपिया किंवा इतर दृष्टीदोष असल्यास.
  • मुलाला आधीपासून चष्मा असल्यास.
  • चष्म्याचा नंबर वारंवार बदलत असल्यास.
  • शाळेतील Vision Screening मध्ये समस्या आढळल्यास.
  • मुलाला डोळ्यांशी संबंधित कोणतीही तक्रार असल्यास.

तपासणीमध्ये मुलाची दृष्टी, चष्म्याचा नंबर, डोळ्यांची हालचाल आणि आवश्यकतेनुसार डोळ्यांच्या आतील भागाची तपासणी केली जाऊ शकते. काही मुलांमध्ये योग्य नंबर समजण्यासाठी डोळ्यांचे थेंब टाकून (Cycloplegic Refraction) तपासणी केली जाते.

मायोपियाचा नंबर वाढत असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित फॉलोअप करणे महत्त्वाचे आहे.

मुलांच्या डोळ्यांच्या नंबरबद्दलचे गैरसमज आणि सत्य

गैरसमज सत्य
चष्मा लावल्यामुळे नंबर वाढतो. योग्य नंबरचा चष्मा लावल्याने नंबर वाढत नाही.
गाजर खाल्ल्याने चष्म्याचा नंबर कमी होतो. गाजर डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी चांगले आहे; मात्र नंबर कमी करत नाही.
मोबाईलमुळे प्रत्येक मुलाला चष्मा लागतो. स्क्रीनचा वापर हा एक संभाव्य घटक आहे; मायोपियामागे अनेक कारणे असतात.
डोळ्यांचे व्यायाम केल्याने नंबर जातो. सामान्य डोळ्यांचे व्यायाम मायोपिया दूर करतात याचा ठोस पुरावा नाही.
नंबर वाढू नये म्हणून चष्मा वापरणे बंद करावे. डॉक्टरांनी दिलेला चष्मा योग्य पद्धतीने वापरणे आवश्यक आहे.

मुलांच्या डोळ्यांच्या आरोग्याबद्दल पालकांचे सामान्य प्रश्न (FAQs)

1. मुलांचा डोळ्यांचा नंबर वाढू नये यासाठी काय करावे?

मुलांना दररोज बाहेर खेळण्यासाठी वेळ द्या, स्क्रीनचा वापर मर्यादित ठेवा, वाचनाचे योग्य अंतर राखा आणि नियमित दृष्टी तपासणी करून घ्या. या सवयी मायोपियाचा धोका कमी करण्यास मदत करू शकतात.

2. मोबाईल पाहिल्यामुळे मुलांचा चष्म्याचा नंबर वाढतो का?

दीर्घकाळ स्क्रीन पाहणे आणि मायोपिया यांच्यात संबंध आढळला आहे. मात्र, केवळ मोबाईलमुळेच नंबर वाढतो असे म्हणता येत नाही. स्क्रीन टाइमसोबत बाहेर खेळण्यासाठी मिळणारा वेळही महत्त्वाचा आहे.

3. मुलांना दिवसातून किती वेळ बाहेर खेळू द्यावे?

शालेय वयातील मुलांना शक्यतो दररोज 1 ते 2 तास बाहेर नैसर्गिक प्रकाशात खेळण्यासाठी प्रोत्साहित करावे. यामुळे मायोपिया सुरू होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

4. मुलांचा डोळ्यांचा नंबर नैसर्गिकरीत्या कमी होऊ शकतो का?

काही वयानुसार होणारे बदल संभवतात; मात्र मायोपियाचा नंबर नैसर्गिकरीत्या कमी होईल याची खात्री देता येत नाही. नंबर कमी करण्यासाठी स्वतःहून उपाय किंवा औषधे वापरण्याऐवजी नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

5. मुलांना किती वयात पहिल्यांदा डोळ्यांची तपासणी करावी?

लहानपणापासून वयानुसार दृष्टी तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे. दृष्टीसंबंधी तक्रार किंवा असामान्य लक्षणे असल्यास कोणत्याही वयात तपासणी करून घ्यावी. शाळेत होणारी तपासणी ही संपूर्ण नेत्रतपासणीची जागा घेऊ शकत नाही.

6. मुलांचा चष्म्याचा नंबर वारंवार का बदलतो?

मुलांची शारीरिक वाढ सुरू असताना डोळ्यांच्या आकारातही बदल होऊ शकतात. विशेषतः मायोपिया असलेल्या मुलांमध्ये डोळ्याची लांबी वाढल्यामुळे नंबर बदलू शकतो. त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार फॉलोअप आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

मुलांच्या डोळ्यांचा नंबर वाढणे पूर्णपणे टाळता येईलच असे नाही. मात्र, योग्य जीवनशैली, मैदानी खेळ, स्क्रीन वापराच्या चांगल्या सवयी आणि वेळेवर होणारी डोळ्यांची तपासणी यामुळे मुलांच्या दृष्टीच्या आरोग्याची काळजी घेता येते.

मुलाला दूरचे स्पष्ट दिसत नसल्याची तक्रार असल्यास, वारंवार डोळे चोळत असल्यास किंवा चष्म्याचा नंबर वाढत असल्यास तपासणी पुढे ढकलू नये.

नांदेड येथील Motewar Netralaya येथे मुलांच्या डोळ्यांची तपासणी आणि दृष्टीसंबंधित समस्यांसाठी नेत्रतपासणी व सल्ला घेता येतो. हे नेत्रालय Dr. Vivek Motewar, Eye Specialist यांच्या मार्गदर्शनाखाली कार्यरत आहे. मुलांच्या डोळ्यांच्या आरोग्याबाबत काही शंका किंवा तक्रारी असल्यास योग्य तपासणीसाठी नेत्रतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

Nanded मध्ये मुलांच्या डोळ्यांच्या तपासणीसाठी

Motewar Netralaya, Nanded येथे Dr. Vivek Motewar – Eye Specialist यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुलांच्या डोळ्यांची तपासणी आणि आवश्यक उपचारांसाठी सल्ला घेता येतो.

Motewar Netralaya
Doctor’s Lane, near ST Bus Stand, Doctor Lane, Khadakpura, Nanded, Maharashtra – 431601

Phone: 02462 358 953

मुलांचा चष्म्याचा नंबर वाढत असल्यास, शाळेतील तपासणीत समस्या आढळल्यास किंवा डोळ्यांशी संबंधित तक्रार असल्यास डोळ्यांची तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.