लहान मुलांच्या डोळ्यांमध्ये एखादी समस्या आहे हे नेहमी लगेच लक्षात येत नाही. काही मुले व्यवस्थित पाहत असल्यासारखी दिसतात, खेळतात, अभ्यास करतात आणि रोजची कामेही सहज करतात. त्यामुळे त्यांच्या दृष्टीमध्ये काही समस्या आहे, हे पालकांच्या लक्षात उशिरा येऊ शकते.

Lazy Eye म्हणजेच Amblyopia ही मुलांमध्ये आढळणारी अशीच एक दृष्टीची समस्या आहे. यामध्ये एका किंवा दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी अपेक्षेप्रमाणे विकसित होत नाही. डोळा दिसायला अगदी सामान्य असू शकतो, पण मेंदू त्या डोळ्यातून येणारी दृश्य माहिती योग्य प्रकारे वापरत नाही.

Lazy Eye चे वेळीच निदान आणि उपचार झाले तर मुलाची दृष्टी सुधारण्याची शक्यता चांगली असते. म्हणूनच पालकांनी या समस्येची सुरुवातीची लक्षणे ओळखणे महत्त्वाचे आहे.

Lazy Eye (Amblyopia) म्हणजे काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे झाले तर, Lazy Eye म्हणजे एका डोळ्याची दृष्टी पूर्णपणे विकसित न होणे.

लहान वयात डोळे आणि मेंदू यांच्यातील visual connection विकसित होत असतो. दोन्ही डोळ्यांकडून स्पष्ट आणि योग्य माहिती मेंदूपर्यंत पोहोचणे आवश्यक असते. जर एका डोळ्यातून स्पष्ट प्रतिमा मिळत नसेल, तर मेंदू हळूहळू त्या डोळ्याच्या माहितीला कमी महत्त्व देऊ शकतो.

यामुळे त्या डोळ्याची दृष्टी कमी राहू शकते.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे Lazy Eye हा फक्त डोळा आळशी असल्यामुळे होणारा त्रास नाही. ही दृष्टीच्या विकासाशी संबंधित समस्या आहे आणि तिचे कारण शोधून योग्य उपचार करणे आवश्यक असते.

मुलांमध्ये Lazy Eye का होतो?

Amblyopia होण्यामागे वेगवेगळी कारणे असू शकतात. काही मुलांमध्ये एकापेक्षा जास्त कारणेही असू शकतात.

1. दोन्ही डोळ्यांच्या नंबरमध्ये फरक

एका डोळ्याला जास्त नंबर आणि दुसऱ्या डोळ्याला कमी नंबर असल्यास एका डोळ्यातून तुलनेने अस्पष्ट प्रतिमा मेंदूपर्यंत पोहोचू शकते. दीर्घकाळ असे राहिल्यास त्या डोळ्याची दृष्टी योग्य प्रकारे विकसित होण्यावर परिणाम होऊ शकतो.

2. Squint किंवा डोळे वाकडे होणे

काही मुलांचे दोन्ही डोळे एकाच दिशेने पाहत नाहीत. याला Squint किंवा Strabismus म्हणतात.

अशा परिस्थितीत मेंदूला दोन वेगवेगळ्या प्रतिमा मिळू शकतात. दुहेरी प्रतिमा टाळण्यासाठी मेंदू एका डोळ्याची माहिती कमी प्रमाणात वापरू शकतो. त्यामुळे त्या डोळ्यात Amblyopia विकसित होऊ शकतो.

3. जन्मजात किंवा लहान वयातील Cataract

काही मुलांच्या डोळ्यात जन्मापासून किंवा लहान वयात Cataract असू शकतो. डोळ्यातून प्रकाश व्यवस्थित आत जाऊन retina पर्यंत पोहोचला नाही, तर दृष्टीचा विकास प्रभावित होऊ शकतो.

4. डोळ्यांवर येणारी अडचण

कधी कधी वरची पापणी खाली झुकणे किंवा डोळ्याच्या समोरचा भाग झाकला जाणे यामुळे दृश्य माहिती डोळ्यापर्यंत व्यवस्थित पोहोचत नाही. लहान वयात ही समस्या दीर्घकाळ राहिल्यास Amblyopia होऊ शकतो.

मुलांमध्ये Lazy Eye ची कोणती लक्षणे दिसू शकतात?

Lazy Eye असलेल्या प्रत्येक मुलामध्ये स्पष्ट लक्षणे दिसतीलच असे नाही. त्यामुळे फक्त मुलाच्या वागण्यावरून दृष्टी व्यवस्थित आहे असे समजू नये.

पालकांनी खालील गोष्टींकडे लक्ष द्यावे.

1. मूल एक डोळा वारंवार बंद करते

दूरची वस्तू पाहताना किंवा उन्हात बाहेर असताना मूल वारंवार एका डोळ्याला बंद करत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.

2. वस्तू पाहताना डोके एका बाजूला वळवणे

मूल पुस्तक वाचताना, टीव्ही पाहताना किंवा एखादी वस्तू पाहताना सतत डोके एका बाजूला वळवत असेल, तर दृष्टी तपासणीची गरज असू शकते.

3. डोळे वाकडे किंवा वेगवेगळ्या दिशेने जाणे

एक डोळा सरळ आणि दुसरा डोळा आत किंवा बाहेर वळलेला दिसत असल्यास Squint असण्याची शक्यता असते. अशा मुलांमध्ये Amblyopia होण्याचा धोका असू शकतो.

4. वस्तू पाहण्यासाठी खूप जवळ जाणे

मूल पुस्तक, मोबाईल, टीव्ही किंवा खेळणी डोळ्यांच्या अगदी जवळ आणून पाहत असेल, तर त्याची दृष्टी तपासणे योग्य ठरते.

5. वाचताना वारंवार चुका करणे

मूल अक्षरे किंवा शब्द ओळखताना अडचण करत असेल, वाचताना ओळ चुकवत असेल किंवा सतत पुस्तकाजवळ झुकत असेल, तर त्यामागे दृष्टीची समस्या असू शकते.

6. एका डोळ्याची दृष्टी दुसऱ्यापेक्षा कमी असणे

काही वेळा मुलाला स्वतःलाही एका डोळ्याची दृष्टी कमी आहे हे कळत नाही. कारण दुसरा डोळा चांगले काम करत असल्यामुळे रोजच्या जीवनात फारसा त्रास जाणवत नाही.

यामुळेच Regular Eye Check-up महत्त्वाचा आहे.

Lazy Eye मध्ये मुलाला नेहमी त्रास जाणवतो का?

नाही. हीच Lazy Eye ची एक महत्त्वाची अडचण आहे.

जर एका डोळ्याची दृष्टी चांगली असेल आणि दुसऱ्या डोळ्याची कमी असेल, तर मूल चांगल्या डोळ्याच्या मदतीने रोजची कामे करू शकते. त्यामुळे पालकांना समस्या सहज लक्षात येत नाही.

मूल “मला दिसत नाही” असे सांगत नसले तरी त्याच्या दृष्टीमध्ये फरक असू शकतो.

म्हणून मुलाची दृष्टी तपासण्यासाठी लक्षणे दिसण्याची वाट पाहणे योग्य नाही.

Lazy Eye चे निदान कसे केले जाते?

Lazy Eye चे निदान करण्यासाठी Eye Specialist मुलाच्या वयाप्रमाणे वेगवेगळ्या पद्धतीने डोळ्यांची तपासणी करतात.

यामध्ये साधारणपणे:

• मुलाची visual acuity म्हणजे दृष्टी किती आहे हे तपासले जाते.
• दोन्ही डोळ्यांमध्ये नंबर आहे का हे पाहिले जाते.
• डोळ्यांची हालचाल आणि alignment तपासले जाते.
• Squint आहे का हे पाहिले जाते.
• डोळ्यांच्या आतील भागाची तपासणी केली जाऊ शकते.
• गरजेनुसार पुढील eye tests सुचवले जाऊ शकतात.

लहान मुलांना “काय दिसते?” असे विचारूनच तपासणी केली जात नाही. त्यांच्या वयाला आणि समजुतीला योग्य अशा पद्धती वापरून दृष्टी तपासली जाऊ शकते.

Lazy Eye वर उपचार होऊ शकतात का?

होय. Amblyopia वर उपचार करता येतात, पण उपचार किती लवकर सुरू होतात हे महत्त्वाचे असते.

उपचार मुलाचे वय, Amblyopia चे कारण आणि दृष्टी किती कमी आहे यावर अवलंबून असतात.

चष्मा

जर डोळ्यांचा नंबर कारणीभूत असेल, तर योग्य नंबरचा चष्मा देणे हा उपचाराचा महत्त्वाचा भाग असू शकतो.

मुलाने चष्मा नियमित वापरणे आवश्यक असते. पालकांनी चष्मा फक्त शाळेत किंवा बाहेर जाताना वापरण्याऐवजी डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे वापरायला मदत करावी.

Eye Patching

काही मुलांमध्ये चांगल्या डोळ्यावर ठराविक वेळ Eye Patch लावण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. यामुळे कमी दृष्टी असलेल्या डोळ्याचा वापर करण्यासाठी मेंदूला प्रोत्साहन मिळते.

Patch किती वेळ लावायचा हे मुलानुसार वेगळे असू शकते. त्यामुळे पालकांनी स्वतःहून वेळ ठरवू नये.

Eye Drops

काही परिस्थितीत चांगल्या डोळ्याची दृष्टी तात्पुरती कमी करण्यासाठी विशिष्ट eye drops वापरण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो. हे उपचार Eye Specialist च्या मार्गदर्शनाखालीच करावेत.

मूळ कारणाचा उपचार

जर Amblyopia मागे Squint, Cataract, droopy eyelid किंवा इतर डोळ्यांची समस्या असेल, तर त्या कारणावरही योग्य उपचार करणे आवश्यक असते.

पालकांनी कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?

मुलाच्या दृष्टीबाबत एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा: लहान मूल स्वतःची दृष्टी दुसऱ्या मुलाशी किंवा दुसऱ्या डोळ्याशी तुलना करू शकत नाही.

त्यामुळे पालकांनी खालील गोष्टींकडे लक्ष द्यावे:

• मुलाचे डोळे वाकडे दिसतात का?
• मूल एक डोळा बंद करून पाहते का?
• टीव्ही किंवा पुस्तक खूप जवळून पाहते का?
• वाचताना डोके एका बाजूला वळवते का?
• वस्तूंना धडकते किंवा अंतराचा अंदाज घेण्यात अडचण होते का?
• शाळेतील अभ्यासात अचानक अडचण वाढली आहे का?
• एका डोळ्याची दृष्टी दुसऱ्यापेक्षा कमी असल्याचा संशय आहे का?

यापैकी कोणतीही गोष्ट जाणवत असल्यास Eye Check-up पुढे ढकलू नका.

निष्कर्ष

Lazy Eye (Amblyopia) ही मुलांमध्ये होणारी दृष्टीच्या विकासाशी संबंधित समस्या आहे. बाहेरून डोळा सामान्य दिसत असल्यामुळे ती नेहमी सहज ओळखता येत नाही. एका डोळ्याची दृष्टी कमी असणे, डोळे वाकडे होणे, एक डोळा बंद करून पाहणे, वस्तू जवळून पाहणे किंवा डोके एका बाजूला वळवून पाहणे यांसारखी लक्षणे पालकांनी गांभीर्याने घ्यावीत.

मुलाच्या दृष्टीबाबत शंका असल्यास स्वतःहून उपचार करण्याऐवजी Eye Surgeon किंवा Eye Specialist कडून तपासणी करून घेणे योग्य ठरते. योग्य वेळी निदान झाल्यास उपचाराचा योग्य मार्ग ठरवता येतो.

मुलांच्या डोळ्यांच्या तपासणीसाठी Motewar Netralaya

नांदेडमध्ये मुलांच्या डोळ्यांशी संबंधित समस्या, दृष्टी तपासणी आणि Eye Care साठी Motewar Netralaya, led by Dr. Vivek Motewar, Eye Surgeon, येथे consultation घेऊ शकता.

Motewar Netralaya
Doctor’s Lane, near ST Bus Stand, Doctor Lane, Khadakpura, Nanded, Maharashtra 431601

Phone: 02462 358 953

Location: Motewar Netralaya – Google Maps