वय वाढत जातं तसं अनेकांना दिसणं अंधुक होऊ लागतं. वाचताना अक्षरं धूसर दिसतात, रात्री गाडी चालवताना दिव्यांभोवती वलय दिसतं, आणि रंग पूर्वीसारखे स्पष्ट वाटत नाहीत. बहुतेक वेळा यामागचं कारण असतं — मोतीबिंदू. पण नेमका मोतीबिंदू म्हणजे काय, तो का होतो आणि त्यावर काय उपाय आहे, याबद्दल अजूनही खूप गैरसमज आहेत.

या लेखात मोतीबिंदूची लक्षणे, कारणे, प्रकार आणि आधुनिक उपचार पद्धती सोप्या भाषेत समजून घेऊया.

मोतीबिंदू म्हणजे काय?

आपल्या डोळ्यात बाहुलीच्या मागे एक नैसर्गिक लेन्स (भिंग) असते. ही लेन्स पारदर्शक असते आणि बाहेरून येणारा प्रकाश एकत्र करून तो डोळ्याच्या पडद्यावर (रेटिनावर) केंद्रित करते. त्यामुळेच आपल्याला स्पष्ट दिसतं.

वयानुसार किंवा इतर काही कारणांमुळे या लेन्समधील प्रथिने (प्रोटीन) एकत्र जमू लागतात आणि लेन्स हळूहळू पांढुरकी, धूसर होत जाते. या अपारदर्शक झालेल्या लेन्सलाच मोतीबिंदू म्हणतात. इंग्रजीत याला Cataract म्हणतात.

सोप्या भाषेत सांगायचं तर — कॅमेऱ्याच्या लेन्सवर धुकं साचल्यावर फोटो जसा धूसर येतो, तसंच डोळ्याच्या लेन्सवर मोतीबिंदू आल्यावर दृष्टी अंधुक होते.

मोतीबिंदू हा पडदा नाही

अनेक रुग्ण “डोळ्यावर पडदा आला आहे” असं म्हणतात. प्रत्यक्षात मोतीबिंदू म्हणजे डोळ्यावर आलेला बाहेरचा पडदा नव्हे, तर डोळ्याच्या आतील लेन्सचं धूसर होणं. त्यामुळे तो औषधाने, ड्रॉप्सने किंवा चष्म्याने बरा होत नाही — तो शस्त्रक्रियेनेच काढावा लागतो.

मोतीबिंदू का होतो? – प्रमुख कारणे

• वाढतं वय: हे सर्वात सामान्य कारण आहे. साधारण ५० वर्षांनंतर मोतीबिंदूची शक्यता वाढत जाते.
• मधुमेह (डायबेटीस): मधुमेह असणाऱ्यांना कमी वयातही मोतीबिंदू होऊ शकतो आणि तो वेगाने वाढतो.
• डोळ्याला झालेली दुखापत: अपघात किंवा मार लागल्यानंतर काही महिन्यांनी किंवा वर्षांनीही मोतीबिंदू येऊ शकतो.
• दीर्घकाळ स्टेरॉईड औषधे: विशेषतः स्टेरॉईड आय ड्रॉप्स डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरणे धोकादायक ठरते.
• सूर्यप्रकाशातील अतिनील किरणे (UV): शेतात किंवा उन्हात दीर्घकाळ काम करणाऱ्यांमध्ये प्रमाण अधिक आढळतं.
• धूम्रपान आणि मद्यपान
• जन्मजात मोतीबिंदू: काही लहान मुलांमध्ये जन्मापासूनच मोतीबिंदू असतो. अशा वेळी लवकर उपचार अत्यंत गरजेचे असतात.
• डोळ्याचे इतर आजार: जसं की दीर्घकाळचा युव्हायटिस किंवा काळा मोतीबिंदू (ग्लूकोमा).

मोतीबिंदूची लक्षणे कोणती?

मोतीबिंदू हळूहळू वाढतो, त्यामुळे सुरुवातीला लक्षणे लक्षात येत नाहीत. पुढील त्रास जाणवत असेल तर डोळे तपासून घ्यावेत:

• दृष्टी हळूहळू अंधुक किंवा धूसर होणे
• रात्री दिसण्यास त्रास होणे, विशेषतः रात्री गाडी चालवताना
• दिव्यांभोवती वलय (halo) दिसणे किंवा प्रकाशाचा त्रास होणे
• रंग फिकट, पिवळसर वाटणे
• वाचताना जास्त उजेडाची गरज भासणे
• चष्म्याचा नंबर वारंवार बदलणे
• एका डोळ्याने दोन प्रतिमा दिसणे

वेदना, लालसरपणा किंवा अचानक दृष्टी जाणे ही मोतीबिंदूची लक्षणे नाहीत. असा त्रास असल्यास तातडीने नेत्रतज्ज्ञांना दाखवावे.

मोतीबिंदूचे प्रकार

• न्यूक्लियर मोतीबिंदू: लेन्सच्या मध्यभागी होणारा, वयानुसार येणारा सर्वात सामान्य प्रकार.
• कॉर्टिकल मोतीबिंदू: लेन्सच्या कडेपासून मध्याकडे सरकणारा; यात प्रकाशाचा त्रास जास्त होतो.
• पोस्टेरियर सबकॅप्सुलर मोतीबिंदू: लेन्सच्या मागील बाजूस होणारा. मधुमेह किंवा स्टेरॉईड वापरामुळे होतो आणि वेगाने वाढतो.
• जन्मजात मोतीबिंदू: लहान मुलांमध्ये जन्मतःच आढळणारा.

मोतीबिंदूचे निदान कसे केले जाते?

निदानासाठी काही सोप्या, वेदनारहित तपासण्या केल्या जातात:

• व्हिज्युअल ॲक्युइटी टेस्ट: दृष्टी किती कमी झाली आहे हे तपासणे
• स्लिट लॅम्प तपासणी: सूक्ष्मदर्शकाखाली लेन्सची स्थिती पाहणे
• डायलेटेड फंडस तपासणी: बाहुली रुंद करून डोळ्याचा पडदा तपासणे
• बायोमेट्री (IOL Master): शस्त्रक्रियेसाठी योग्य लेन्सचा नंबर काढणे
• डोळ्याचा दाब तपासणी

मधुमेह असणाऱ्या रुग्णांमध्ये मोतीबिंदूसोबतच डायबेटिक रेटिनोपॅथीची तपासणीही केली जाते.

मोतीबिंदूवर उपचार काय आहेत?

मोतीबिंदूवर कोणतंही औषध, ड्रॉप किंवा व्यायाम प्रभावी नाही. धूसर झालेली नैसर्गिक लेन्स काढून तिच्या जागी कृत्रिम लेन्स (Intraocular Lens – IOL) बसवणे हाच एकमेव खात्रीशीर उपाय आहे.

आजची मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया टाके न घालता, अगदी लहान छेदातून केली जाते. ती साधारण १५–२० मिनिटांत पूर्ण होते आणि रुग्ण त्याच दिवशी घरी जाऊ शकतो.

१. फेको सर्जरी (Phacoemulsification)

फेको शस्त्रक्रियेत अल्ट्रासाऊंड लहरींच्या साहाय्याने मोतीबिंदू विरघळवून अगदी लहान छेदातून बाहेर काढला जातो आणि त्याच जागी फोल्डेबल लेन्स बसवली जाते. टाके लागत नाहीत आणि रिकव्हरी जलद होते. आज जगभरात सर्वाधिक वापरली जाणारी हीच पद्धत आहे.

२. लेझर मोतीबिंदू शस्त्रक्रिया

लेझर पद्धतीत शस्त्रक्रियेतील काही महत्त्वाचे टप्पे लेझरच्या साहाय्याने अधिक अचूकपणे केले जातात. ज्या रुग्णांची लेन्स कठीण आहे किंवा ज्यांना अधिक अचूकतेची गरज आहे, त्यांच्यासाठी हा पर्याय उपयुक्त ठरतो.

३. फेम्टो लेझर (FLACS)

फेम्टोसेकंड लेझर असिस्टेड कॅटरॅक्ट सर्जरी ही सर्वात प्रगत, ब्लेडलेस पद्धत आहे. यात संगणकाच्या नियंत्रणाखाली छेद घेतला जातो, त्यामुळे अचूकता जास्त असते.

यापैकी कोणती पद्धत तुमच्यासाठी योग्य आहे हे तुमच्या डोळ्याची स्थिती, मोतीबिंदूची घनता आणि इतर आजार पाहून नेत्रतज्ज्ञच ठरवतात.

कोणती लेन्स (IOL) निवडावी?

शस्त्रक्रियेइतकीच महत्त्वाची असते लेन्सची निवड:

• मोनोफोकल लेन्स: एका ठराविक अंतरावर स्पष्ट दृष्टी देते. सहसा वाचनासाठी चष्मा लागतो.
• मल्टीफोकल लेन्स: जवळचं आणि लांबचं दोन्ही पाहण्यास मदत करते; चष्म्यावरील अवलंबित्व कमी होतं.
• टोरिक लेन्स: सिलिंड्रिकल नंबर (astigmatism) असणाऱ्यांसाठी.

प्रत्येक लेन्स प्रत्येकासाठी योग्य नसते. तुमची जीवनशैली, काम आणि अपेक्षा यांवर योग्य लेन्सची निवड अवलंबून असते.

ऑपरेशननंतर काय काळजी घ्यावी?

• डॉक्टरांनी सांगितलेले ड्रॉप्स वेळेवर आणि पूर्ण कालावधीसाठी घालावेत
• डोळा चोळू नये किंवा दाबू नये
• सुरुवातीचे काही दिवस डोळ्यात पाणी जाणार नाही याची काळजी घ्यावी
• धूळ आणि उन्हापासून संरक्षणासाठी गॉगल वापरावा
• जड वजन उचलणे आणि खाली वाकणे टाळावे
• पाठपुरावा तपासण्या (फॉलो-अप) चुकवू नयेत

बहुतेक रुग्णांना दुसऱ्या दिवसापासूनच फरक जाणवू लागतो. दृष्टी पूर्णपणे स्थिर होण्यास काही आठवडे लागू शकतात.

मोतीबिंदू टाळता येतो का?

वयानुसार होणारा मोतीबिंदू पूर्णपणे टाळता येत नाही, पण तो लांबवता येऊ शकतो:

• मधुमेह आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवा
• उन्हात बाहेर पडताना UV संरक्षण असणारा गॉगल वापरा
• धूम्रपान टाळा
• हिरव्या पालेभाज्या आणि अँटिऑक्सिडंटयुक्त आहार घ्या
• डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय स्टेरॉईड ड्रॉप्स वापरू नका
• वयाच्या ४० नंतर वर्षातून एकदा डोळे तपासून घ्या

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मोतीबिंदू औषधाने बरा होतो का?

नाही. कोणतेही ड्रॉप्स, गोळ्या किंवा घरगुती उपाय मोतीबिंदू घालवू शकत नाहीत. शस्त्रक्रिया हाच एकमेव उपाय आहे.

ऑपरेशन कधी करावे? मोतीबिंदू “पिकण्याची” वाट पाहावी का?

पूर्वी तशी पद्धत होती, पण आता तसं करण्याची गरज नाही. उलट, मोतीबिंदू जास्त कडक झाल्यास शस्त्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची होते. दैनंदिन कामांमध्ये अडथळा येऊ लागला की शस्त्रक्रिया करून घेणे योग्य ठरते.

ऑपरेशनमध्ये वेदना होतात का?

बहुतेक वेळा फक्त ड्रॉप्सने किंवा स्थानिक भूल देऊन शस्त्रक्रिया केली जाते. त्यामुळे वेदना जाणवत नाहीत.

दोन्ही डोळ्यांचे ऑपरेशन एकाच वेळी करता येते का?

सहसा नाही. एका डोळ्याची शस्त्रक्रिया झाल्यानंतर काही दिवसांच्या अंतराने दुसऱ्या डोळ्याची केली जाते.

मोतीबिंदू पुन्हा होऊ शकतो का?

काढलेला मोतीबिंदू पुन्हा येत नाही. मात्र काही रुग्णांमध्ये काही वर्षांनी लेन्सच्या मागील पडदा धूसर होऊ शकतो. यालाच “आफ्टर कॅटरॅक्ट” म्हणतात आणि YAG लेझरच्या साहाय्याने काही मिनिटांत तो दूर करता येतो.

ऑपरेशननंतर चष्मा लागतो का?

निवडलेल्या लेन्सवर हे अवलंबून असतं. मोनोफोकल लेन्समध्ये सहसा वाचनाचा चष्मा लागतो, तर मल्टीफोकल लेन्समध्ये चष्म्याची गरज बरीच कमी होते.

डोळ्यांची काळजी घ्या, आजच पाऊल उचला!

डोळ्यांतील जळजळ, डोकेदुखी किंवा अंधुक दिसणं ही लक्षणं सतत जाणवत असतील, तर वेळ न घालवता तपासणी करून घ्या. मोतेवार नेत्रालय हे नांदेडमधील एक विश्वासार्ह नेत्र रुग्णालय आहे, जिथे डॉ. विवेक मोतेवार गेल्या २२ वर्षांहून अधिक काळ रुग्णांची सेवा करत आहेत.

मोतेवार नेत्रालयात संपूर्ण डोळे तपासणी, TOPCON फोरोप्टरद्वारे संगणकीकृत नेत्र चाचणी, तसेच ड्राय आय, मोतीबिंदू, काचबिंदू आणि रेटिना संबंधित सर्व उपचार एकाच ठिकाणी उपलब्ध आहेत. ३३१हून अधिक रुग्णांनी दिलेल्या ४.८ रेटिंगवरून येथील सेवेवरचा विश्वास स्पष्ट दिसतो.

 डॉक्टर: Motewar Netralaya Eye Hospital – Dr. Vivek Motewar Eye Specialist , Eye Surgeon in Nanded
 पत्ता: Doctor’s Lane, near ST Bus stand, Doctor Lane, Khadakpura, Nanded, Maharashtra 431601
 फोन: 9881644996 / 02462 358 953
 वेळ: सोमवार ते शनिवार, सकाळी १० ते रात्री ८:३०

Facebook– https://www.facebook.com/MotewarNetralaya.Nanded/

Instagram– https://www.instagram.com/motewarnetralaya/

YouTube – https://www.youtube.com/@DrVivekMotewar

आजच अपॉइंटमेंट बुक करा आणि तुमच्या डोळ्यांना आराम द्या — कारण डोळ्यांची काळजी वेळेवर घेणं हेच खरं शहाणपण आहे! अपॉइंटमेंटसाठी आम्हाला  WhatsApp करा आणि लगेच बुकिंग निश्चित करा.